Bệnh Whitmore và những ảnh hưởng lên hệ thần kinh trung ương

1.GIỚI THIỆU

Bệnh Whitmore, hay còn gọi là melioidosis, là một bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei gây ra . Bệnh thường gặp tại các vùng nhiệt đới, đặc biệt là Đông Nam Á và Bắc Úc . Vi khuẩn Burkholderia pseudomallei là một trực khuẩn gram âm, ưa khí, sống trong đất và nước nhiễm khuẩn. Người nhiễm bệnh do hít phải bụi nhiễm vi khuẩn hay khi tiếp xúc với đất bị ô nhiễm qua các vết trầy xước ngoài da. Nhiễm trùng thường xảy ra trong mùa mưa.

Trong khi biểu hiện thường gặp là nhiễm trùng hô hấp, tiết niệu, hoặc nhiễm trùng huyết, ảnh hưởng lên hệ thần kinh trung ương (HTKTƯ) tuy hiếm gặp nhưng có thể gây hậu quả nặng nề. Biểu hiện thần kinh của bệnh đa dạng, từ viêm não, viêm màng não đến áp xe não. Tổn thương hệ thần kinh trung ương do B. pseudomallei là thể bệnh nặng, tiên lượng xấu nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Tuy chiếm tỷ lệ nhỏ (khoảng 3–5%), song tổn thương thần kinh lại có tỷ lệ tử vong cao hơn đáng kể.

2.ẢNH HƯỞNG CỦA BỆNH WHITMORE LÊN HỆ THẦN KINH TRUNG ƯƠNG

2.1.Cơ chế bệnh sinh

Vi khuẩn B. pseudomallei có khả năng xâm nhập hệ thần kinh trung ương thông qua:

• Lan truyền máu: từ nhiễm trùng huyết vào nhu mô não.
• Lan truyền qua dây thần kinh: đặc biệt là dây thần kinh khứu giác, theo đường hô hấp lên não.
• Lan truyền trực tiếp: từ các ổ nhiễm trùng ở vùng đầu mặt hoặc xoang.

Khả năng sống nội bào giúp vi khuẩn tránh được hệ miễn dịch, từ đó gây viêm, hoại tử và hình thành ổ áp xe.

2.2.Biểu hiện lâm sàng thần kinh

Tổn thương thần kinh do bệnh Whitmore có thể biểu hiện đa dạng:

• Viêm màng não mủ: sốt, đau đầu, cứng gáy, thay đổi tri giác.
• Áp xe não: triệu chứng khu trú như liệt nửa người, co giật, rối loạn ngôn ngữ.
• Viêm não : rối loạn ý thức, liệt dây thần kinh sọ, rối loạn hô hấp tuần hoàn.
• Viêm tủy sống: yếu liệt tứ chi hoặc liệt nửa người, rối loạn cơ tròn.
• Rối loạn tâm thần cấp: trong một số trường hợp, biểu hiện đầu tiên là ảo giác, hoang tưởng.

2.3.Chẩn đoán

Chẩn đoán tổn thương HTKTƯ do B. pseudomallei cần kết hợp lâm sàng và cận lâm sàng:

• Cấy máu, dịch não tủy: tiêu chuẩn vàng nhưng độ nhạy thấp.
• PCR hoặc nuôi cấy vi khuẩn từ dịch não tủy: cho kết quả nhanh và chính xác hơn
• Chẩn đoán hình ảnh (Cộng hưởng từ/CT-scanner sọ não): giúp phát hiện viêm não, áp xe não, phù não, tổn thương khu trú đi kèm.
• Xét nghiệm huyết học và sinh hóa: tăng bạch cầu, CRP, men gan.

3.ĐIỀU TRỊ

Mặc dù diễn biến lâm sàng phức tạp nhưng bệnh có thể điều trị khỏi hoàn toàn nếu được phát hiện sớm, sử dụng các kháng sinh đúng phác đồ.

Điều trị bao gồm 2 giai đoạn:

• Giai đoạn tấn công (10–14 ngày): dùng kháng sinh đường tĩnh mạch có hiệu lực cao với B. pseudomallei như ceftazidime, meropenem, hoặc imipenem.
• Giai đoạn duy trì (3–6 tháng): sử dụng trimethoprim-sulfamethoxazole (TMP-SMX) đường uống để ngăn ngừa tái phát.

Corticosteroids có thể được cân nhắc trong một số trường hợp viêm não nặng kèm phù não. Các ổ áp xe lớn có thể cần can thiệp ngoại khoa dẫn lưu.

4.TIÊN LƯỢNG VÀ PHÒNG NGỪA:

Tổn thương thần kinh do Whitmore có tỷ lệ tử vong cao (tới 25–50%) và nguy cơ để lại di chứng thần kinh lâu dài.

Hiện chưa có vắc xin phòng bệnh. Phòng ngừa chủ yếu dựa vào tránh tiếp xúc với đất/nước bẩn, đặc biệt ở người có yếu tố nguy cơ như tiểu đường, suy giảm miễn dịch, bệnh thận mạn.

5.KẾT LUẬN

Dù hiếm gặp, bệnh Whitmore với biến chứng thần kinh là một thể bệnh nghiêm trọng và dễ bị bỏ sót, tỷ lệ tử vong cao nếu không được điều trị kịp thời ở giai đoạn cấp tính. Việc nhận biết sớm các biểu hiện thần kinh, kết hợp với chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm vi sinh phù hợp là chìa khóa trong điều trị thành công. Ngoài ra, tăng cường nhận thức về bệnh, đặc biệt tại các vùng lưu hành giúp giảm thiểu tử vong và di chứng thần kinh nặng nề.

BS.Đào Thị Hồng Nhung – Khoa Chẩn đoán hình ảnh – Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới Trung ương.