Câu 3: Đáp án B. Đáp ứng cắt sốt ban đầu với RHZE khẳng định lao nhạy cảm thuốc; đợt bùng phát viêm sau đó là sự cộng hưởng giữa phản ứng nghịch thường do ly giải kháng nguyên lao, cơn bão cytokine sHLH và sự tái hoạt CMV/EBV.
PHẦN 4: CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH CUỐI CÙNG
| Lao toàn thể (Lao phổi – Lao tủy xương) / Hội chứng thực bào máu thứ phát (sHLH) / Viêm phổi đồng nhiễm – tái hoạt CMV, EBV – Hậu phẫu nẹp vít cột sống thắt lưng. |
PHẦN 5: BÀN LUẬN CHUYÊN SÂU DÀNH CHO CHUYÊN GIA TRUYỀN NHIỄM
- Mối liên hệ giữa Lao toàn thể, Lao tủy xương và Hội chứng thực bào máu thứ phát (sHLH)
Lao tủy xương là một thể hiếm gặp của lao ngoài phổi, thường nằm trong bệnh cảnh lao kê hoặc lao toàn thể lan tỏa qua đường máu [1, 2]. Trên cơ địa người cao tuổi có tiền sử viêm đa khớp dùng thuốc chống viêm/corticoid không kiểm soát và vừa trải qua phẫu thuật lớn (nẹp vít cột sống), hàng rào miễn dịch qua trung gian tế bào (trục IL-12/IFN-gamma) bị suy giảm tạo điều kiện cho trực khuẩn lao bùng phát.
Đáng chú ý, sHLH thứ phát do Mycobacterium tuberculosis (TB-HLH) có tỷ lệ tử vong rất cao (dao động từ 45% đến gần 50% nếu chẩn đoán muộn) do triệu chứng chồng lấp với nhiễm khuẩn huyết nặng [1, 3]. Ở bệnh nhân này, các tiêu chuẩn HLH-2004 đều đáp ứng đầy đủ: sốt cao liên tục ≥ 38,5°C, giảm 3 dòng tế bào máu ngoại vi, tăng Ferritin máu (> 2000 ng/mL), tăng Triglyceride (2,69 mmol/L) và bằng chứng thực bào máu trên tủy đồ [4].
- Giá trị của sinh thiết tủy xương và sinh học phân tử trong chẩn đoán Lao tủy xương
- Hạn chế của soi AFB và tủy đồ đơn thuần: Tỷ lệ dương tính của nhuộm soi trực tiếp AFB trong dịch rửa phế quản và dịch tủy xương ở bệnh nhân lao toàn thể rất thấp [1, 2]. Tủy đồ (chọc hút dịch tủy) chủ yếu đánh giá hình thái tế bào và phát hiện hiện tượng thực bào máu, nhưng thường bỏ sót cấu trúc mô học của u hạt lao.
- Vai trò quyết định của sinh thiết lõi tủy xương (Trephine biopsy) và GeneXpert: Sinh thiết tủy xương cho phép quan sát cấu trúc mô đệm và phát hiện u hạt hoại tử bã đậu với tế bào bán liên và tế bào lympho bao quanh — tiêu chuẩn vàng về mô bệnh học để khẳng định lao tủy xương ngay cả khi chưa kịp có kết quả nuôi cấy MGIT [1, 2]. Việc phối hợp song song GeneXpert MTB/RIF trên bệnh phẩm hô hấp (dịch BAL) đã giúp rút ngắn thời gian chẩn đoán và khởi trị RHZE kịp thời.
- Quản lý “cơn bão cytokine” kép: Thuốc kháng lao, Corticosteroid và Vai trò của CMV/EBV
Một điểm lâm sàng đáng lưu ý ở ca bệnh này là hiện tượng cắt sốt nhanh sau 3 ngày dùng RHZE, nhưng sau đó sốt cao bùng phát trở lại kèm viêm đa khớp và tăng vọt CRP/Procalcitonin.
- Cơ chế: Khi thuốc kháng lao tiêu diệt ồ ạt trực khuẩn lao, một lượng lớn kháng nguyên vi khuẩn được giải phóng, kích hoạt phản ứng nghịch thường (paradoxical reaction) và tái kích hoạt vòng xoắn bệnh lý của sHLH [3, 5]. Đồng thời, tình trạng suy giảm miễn dịch tạm thời do cơn bão cytokine làm tái hoạt các virus tiềm ẩn tại phổi như CMV và EBV (minh chứng qua PCR dịch BAL dương tính) [6].
- Chiến lược điều trị: Chỉ dùng thuốc kháng lao đơn thuần đôi khi không đủ để dập tắt cơn bão cytokine trong Lao-HLH nặng [3, 5]. Phối hợp ngắn ngày Corticosteroid (Dexamethasone) giúp ức chế sự hoạt hóa quá mức của đại thực bào và tế bào T gây độc, kết hợp Ganciclovir kiểm soát tải lượng CMV tại phổi đã giúp bệnh nhân thoát khỏi tình trạng nguy kịch một cách ngoạn mục [3, 6].
-
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Fauchald T, et al. Tuberculosis-associated hemophagocytic lymphohistiocytosis: A systematic review of 116 cases. Journal of Clinical Medicine / Infectious Diseases Reviews.
- Toi PCh, Varghese RG, Rai R. Comparative evaluation of simultaneous bone marrow aspiration and bone marrow biopsy: an institutional experience. Indian Journal of Hematology and Blood Transfusion. 2010;26(2):41-44.
- Brastianos PK, Swanson JW, Torbenson M, Sperati J, Karakousis PC. Tuberculosis-associated haemophagocytic syndrome. The Lancet Infectious Diseases. 2006;6(7):447-454.
- Henter JI, Horne A, Aricó M, et al. HLH-2004: Diagnostic and therapeutic guidelines for hemophagocytic lymphohistiocytosis. Pediatric Blood & Cancer. 2007;48(2):124-131.
- Rocco JM, Laidlaw E, Galindo F, et al. Severe mycobacterial immune reconstitution inflammatory syndrome (IRIS) has features of hemophagocytic lymphohistiocytosis and requires prolonged immune suppression. Clinical Infectious Diseases. 2023;76(3):e561-e570.
- Butel-Simoes GI, Kiss C, Kong K, et al. Disseminated tuberculosis, CMV viraemia & haemophagocytic-lymphohistiocytosis syndrome in an adult patient. Clinical Infection in Practice. 2023;20:100238.