BỆNH SỞI VÀ CÁCH PHÒNG BỆNH HIỆU QUẢ

1. Đặt vấn đề

Bệnh sởi là một bệnh truyền nhiễm cấp tính do vi rút sởi (Measles virus) gây ra, thuộc họ Paramyxoviridae, chi Morbillivirus. Đây là một trong những bệnh có khả năng lây lan cao nhất ở người và có thể gây ra nhiều biến chứng nặng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người suy giảm miễn dịch và người chưa được tiêm chủng đầy đủ. Trước khi vắc xin sởi được triển khai rộng rãi, bệnh từng gây ra các vụ dịch lớn với tỷ lệ mắc và tử vong cao trên toàn cầu.

Tại Việt Nam, mặc dù chương trình tiêm chủng mở rộng đã đạt nhiều thành tựu, nguy cơ bùng phát dịch sởi vẫn còn hiện hữu. Năm 2024 ghi nhận hơn 45.550 ca nghi sởi, trong đó 7.583 ca xác định và 16 ca tử vong, cho thấy sự cần thiết cấp bách của việc tăng cường các biện pháp phòng bệnh, đặc biệt là duy trì miễn dịch cộng đồng.

2. Cơ chế lây truyền và yếu tố nguy cơ

2.1. Cơ chế lây truyền

Vi rút sởi lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp, thông qua các giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, cũng như qua không khí trong không gian kín. Vi rút có thể tồn tại trong không khí hoặc trên bề mặt trong nhiều giờ, làm tăng nguy cơ lây nhiễm.

Thời gian ủ bệnh trung bình từ 10–14 ngày. Các biểu hiện lâm sàng thường gặp bao gồm: sốt cao, ho, chảy mũi, viêm kết mạc, xuất hiện hạt Koplik trong niêm mạc miệng, sau đó là ban dát sẩn lan từ mặt xuống toàn thân.

2.2. Yếu tố nguy cơ

Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc sởi bao gồm:

• Trẻ chưa được tiêm vắc xin sởi hoặc tiêm không đủ liều.
• Trẻ dưới độ tuổi tiêm chủng (đặc biệt dưới 9 tháng tuổi), nhóm đang ghi nhận số ca mắc tăng tại Việt Nam.
• Cộng đồng có tỷ lệ bao phủ tiêm chủng thấp hoặc gián đoạn tiêm chủng.
• Người suy giảm miễn dịch, suy dinh dưỡng, người mắc bệnh mạn tính.
• Sinh sống trong khu vực đông dân cư, điều kiện vệ sinh và thông khí kém.

3. Các biện pháp phòng bệnh sởi

3.1. Dự phòng chủ động – Tiêm vắc xin sởi

Tiêm vắc xin là biện pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh sởi và ngăn chặn dịch bùng phát.

• Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vắc xin sởi đã giúp ngăn ngừa hơn 60 triệu ca tử vong trên toàn cầu giai đoạn 2000–2023.
• Hiệu quả bảo vệ của vắc xin đạt khoảng 95% sau 1 liều và ≥96% sau 2 liều.

Lịch tiêm chủng tại Việt Nam (Chương trình Tiêm chủng mở rộng):

• Mũi 1: khi trẻ đủ 9 tháng tuổi.
• Mũi 2: khi trẻ đủ 18 tháng tuổi.

Trong bối cảnh có dịch hoặc nguy cơ bùng phát dịch, có thể tiêm sớm cho trẻ từ 6–9 tháng tuổi theo hướng dẫn của Bộ Y tế. Trẻ được tiêm sớm vẫn cần tiêm lại đủ 2 liều theo lịch chuẩn để bảo đảm miễn dịch lâu dài.

Để duy trì miễn dịch cộng đồng, tỷ lệ bao phủ vắc xin sởi cần đạt ≥95% cho cả hai liều.

3.2. Dự phòng thụ động – Kiểm soát lây nhiễm

Bên cạnh tiêm chủng, các biện pháp kiểm soát lây nhiễm đóng vai trò quan trọng, đặc biệt trong giai đoạn có dịch:

• Cách ly người bệnh sởi ngay khi nghi ngờ và kéo dài ít nhất 4 ngày sau khi xuất hiện ban.
• Thực hiện vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, đeo khẩu trang khi tiếp xúc gần.
• Đảm bảo thông thoáng không khí, hạn chế tập trung đông người trong không gian kín.
• Khử khuẩn bề mặt, đồ dùng tại gia đình, trường học và cơ sở y tế.

Đối với nhân viên y tế và người chăm sóc, cần được tiêm vắc xin đầy đủ hoặc có bằng chứng miễn dịch. Công tác giám sát dịch tễ, phát hiện sớm ca bệnh, điều tra và quản lý người tiếp xúc là những biện pháp then chốt để ngăn chặn lây lan trong cộng đồng.

Bệnh sởi là bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa được bằng vắc xin, và là một trong những thành công tiêu biểu của y tế công cộng hiện đại. Vắc xin không chỉ bảo vệ từng cá nhân mà còn góp phần bảo vệ những nhóm dễ bị tổn thương thông qua miễn dịch cộng đồng.

Trong bối cảnh dịch sởi có xu hướng gia tăng tại Việt Nam, việc nâng cao nhận thức, bảo đảm tiêm chủng đúng lịch và đủ liều, kết hợp với các biện pháp kiểm soát lây nhiễm là yêu cầu cấp thiết. Sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường, cơ sở y tế và toàn xã hội sẽ là yếu tố quyết định để ngăn chặn dịch sởi tái bùng phát và bảo vệ sức khỏe các thế hệ tương lai.

5. Tài liệu tham khảo

1. World Health Organization. Measles – Fact sheet.
2. Bộ Y tế. Quyết định số 1019/QĐ-BYT năm 2025 về Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sởi.
3. WHO warns of measles surge in Vietnam.